Praca w ciepłym i wentylowanym biurze, czy też w trochę mniej przyjemnym, ale cały czas zadaszonym magazynie, nie jest tak niebezpieczna jak ma to miejsce w przypadku pracy na wysokości na budowie.

Cały czas jednak trzeba pamiętać o wymogach BHP, które muszą być przestrzegane w każdym wypadku. Oświetlenie w pracy jest jednym z tych elementów, o których często zapominamy. Świetlówki wiszą z sufitu, znaczy, że wszystko jest w porządku.

A przecież prawidłowa instalacja oświetlenia nie jest jedynie kwestią wygody czy komfortu – jest to również ważne dla naszego zdrowia.

Zbyt ciemne stanowisko pracy może prowadzić do poważnych zagrożeń, wypadków, obniżonej wydajności, a także obniżenia naszego samopoczucia, w tym bólu oczu, migren czy trwałego pogorszenia wzroku.

Przepisy BHP dokładnie regulują, jakie wymogi musi spełniać oświetlenie w miejscu pracy. Sprawdźmy zatem, jak powinno to wyglądać oraz odpowiedzmy na pytanie – czy niedostateczne oświetlenie może stanowić podstawę do przerwania pracy przez pracownika?

Dlaczego oświetlenie w pracy jest tak ważne?

Oświetlenie w pracy to nie tylko kwestia komfortu w czasie wypełniania zadań, to również kwestia zdrowotna.

Oświetlenie wpływa na bezpieczeństwo, samopoczucie pracownika, a także jakość wykonywanej pracy.

Niedostateczna ilość światła może skutkować między innymi:

• szybkim zmęczeniem wzroku;
• bólami głowy i spadkiem koncentracji;
• zwiększeniem liczby błędów przy wykonywaniu zadań;
• ryzykiem wypadków przy pracach fizycznych, montażowych, magazynowych;
• brakiem realnej możliwości wykonywania pracy zgodnie z zasadami BHP.

W skrajnych przypadkach nieprawidłowe oświetlenie zakładu może prowadzić do utraty zdrowia lub życia, np. przy pracy z maszynami, ostrymi narzędziami czy podnośnikami.

Dlatego też omawiany aspekt został szczegółowo uregulowany przepisami prawa. Zatem jakie parametry oświetlenia musi zapewnić pracodawca?

Jak powinno wyglądać oświetlenie w pracy?

Zacznijmy od ogólników, gdyż te w większości zakładów będą wystarczające.

Oświetlenie stanowiska oraz całego pomieszczenia pracy powinno zapewniać takie warunki, aby pracownik mógł komfortowo i bezpiecznie wykonywać zlecone mu zadania wymagające wysiłku wzrokowego.

Właściwie zaprojektowane oświetlenie tworzy sprzyjające środowisko pracy i wpływa na bezpieczeństwo oraz samopoczucie wszystkich osób przebywających w zakładzie.

Źródła światła muszą być dobrane odpowiednio do rodzaju wykonywanej pracy, a płaszczyzna robocza powinna być równomiernie doświetlona.

Pomieszczenie nie może zawierać elementów nadmiernie męczących oczy lub zakłócających widzenie.

Pracodawca ma obowiązek zorganizować takie warunki, aby pracownicy byli w stanie efektywnie realizować swoje obowiązki bez odczuwania dyskomfortu czy zmęczenia.

Zbyt słabe światło obniża koncentrację i wydajność, z kolei nadmiernie intensywne oświetlenie powoduje problemy ze wzrokiem i szybkie zmęczenie oczu.

Aby dokładnie dostosować moc oświetlenia do wykonywanej pracy, pracodawca powinien kierować się Polskimi Normami, które tę kwestię normują bardzo szczegółowo.

Jakie przepisy regulują oświetlenie w pracy?

Przepisów, jakie odnoszą się do oświetlenia w miejscu wykonywania pracy, musimy szukać w kilku aktach prawnych.

Oczywiście podstawowym dokumentem będzie Kodeks pracy – art. 207 do obowiązków pracodawcy zalicza ten dotyczący zapewnienia bezpiecznych warunków pracy, a także reagowanie na potrzeby w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy oraz dostosowywanie środków podejmowanych w celu doskonalenia istniejącego poziomu ochrony zdrowia i życia pracowników, biorąc pod uwagę zmieniające się warunki wykonywania pracy.

Prócz przepisów KP ważne jest także rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.

Zgodnie z nim pracodawca, o ile to możliwe, musi zapewnić dostęp do światła dziennego.

W porze nocnej lub jeśli oświetlenie dzienne jest niewystarczające, musi zapewnić oświetlenie elektryczne zgodne z wymogami, które określają Polskie Normy.

Przechodząc do Polskich Norm (PN), to najważniejsza jest PN-EN 12464-1 dotycząca oświetlenia miejsc pracy we wnętrzach.

Reasumując, w miejscu pracy, pracodawca ma obowiązek zapewnić:

• oświetlenie dzienne, o ile jest to możliwe;
• oświetlenie elektryczne, spełniające normy natężenia światła;
• oświetlenie awaryjne tam, gdzie wymagają tego przepisy szczególne.

Podstawa to światło dzienne

Jak czytamy w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy podstawą jest światło naturalne.

Pomieszczenia pracy powinny mieć dostęp do oświetlenia dziennego. Dopiero kiedy jest to niemożliwe, można wspomagać się światłem elektrycznym.

Będzie tak w sytuacji, gdy:

• dostęp do światła dziennego jest utrudniony lub niewystarczający;
• praca wykonywana jest w porze nocnej;
• praca jest wykonywana w pomieszczeniach bezokiennych, np. w halach produkcyjnych o szczególnych warunkach technologicznych, w laboratoriach wymagających kontroli oświetlenia, w centrach danych i serwerowniach.

Wymogi dotyczące oświetlenia sztucznego

Tam, gdzie oświetlenie dzienne nie jest wystarczające lub nie jest w ogóle dostępne, pracodawca musi zapewnić odpowiednie oświetlenie sztuczne.

To z kolei musi być zgodne z Polskimi Normami.

Natężenie naświetlenia 

Wymogi stawiane przez Polskie Normy obejmują między innymi minimalne natężenie światła liczone w luksach (lx).

Normy precyzują, ile luksów musi mieć stanowisko w zależności od rodzaju pracy.

Przykładowo:

Unikanie olśnienia 

Prócz samego natężenia światłą należy skupić się również na unikaniu tzw. olśnienia.

Aby praca była komfortowa, światło nie może być zbyt intensywne, ani też padać bezpośrednio w oczy.

Normy określają maksymalny współczynnik olśnienia.

Olśnienie występuje gdy do oka dociera zbyt intensywne światło – bezpośrednio ze źródła lub poprzez odbicie od powierzchni.

Powoduje to chwilowe oślepienie lub ograniczenie zdolności widzenia, co znacząco utrudnia wykonywanie obowiązków.

Wyróżnia się tutaj dwa podstawowe rodzaje olśnienia:

• olśnienie przeszkadzające – nie powoduje utraty zdolności widzenia, ale wywołuje dyskomfort, pieczenie oczu, łzawienie, a po dłuższym czasie także ból głowy. Dotyczy to głównie pracy biurowej, gdzie nieprawidłowo skierowane lampy lub odbicia światła od monitorów powodują przewlekłe zmęczenie wzroku;
• olśnienie utrudniające – skutecznie ogranicza widoczność, a w niektórych sytuacjach może prowadzić do niebezpiecznych pomyłek lub wypadków. Jest groźne szczególnie na stanowiskach związanych z maszynami, narzędziami, transportem wewnętrznym lub pracami precyzyjnymi.

Polskie Normy jasno wskazują, że olśnienie jest jednym z kluczowych czynników, które należy eliminować przy projektowaniu oświetlenia zakładu oraz konkretnych stanowisk pracy.

Równomierne oświetlenie 

Istotne jest także równomierne oświetlenie oraz odpowiednia temperatura światła.

Równomierność oświetlenia to jeden z ważniejszych parametrów decydujących o jakości środowiska pracy.

Oznacza, że natężenie światła na stanowisku, w pomieszczeniu czy całym zakładzie jest możliwie zbliżone, bez wyraźnych kontrastów, ciemnych stref czy miejsc nadmiernie doświetlonych.

Brak równomierności powoduje, że oczy muszą nieustannie dostosowywać się do zmieniającej się jasności.

Powoduje to szybkie zmęczenie wzroku oraz obniżenie koncentracji i zdolności do wykonywania zadań precyzyjnych.

Ponadto ostre przejścia między jasnymi i ciemnymi obszarami mogą utrudniać zauważenie przeszkód lub potencjalnych zagrożeń, co zwiększa ryzyko wypadków.

Równomierne oświetlenie osiąga się między innymi poprzez:

• odpowiednie rozmieszczenie opraw oświetleniowych, tak aby pokrywały całą przestrzeń w podobnym stopniu;
• stosowanie opraw o szerokim kącie rozświetlania, dzięki którym światło dociera do większego obszaru;
• wykorzystywanie oświetlenia pośredniego, które odbija się od sufitu lub ścian, eliminując ostre cienie;
• unikanie pojedynczych, intensywnych punktów świetlnych, które tworzą kontrast z ciemnymi miejscami;
• regularną konserwację oświetlenia – zabrudzone klosze, wypalające się świetlówki czy uszkodzone panele LED znacząco zaburzają równomierność światła.

Odpowiednia temperatura światła

Drugi parametr to temperatura barwowa światła, wyrażana w kelwinach (K). Określa czy światło ma charakter zimny, neutralny czy ciepły.

To jeden z najważniejszych czynników wpływających na komfort pracy, samopoczucie oraz zdolność koncentracji.

Temperatura barwowa ma realny wpływ na funkcjonowanie jednostki. Zasadniczo światło zbyt ciepłe w miejscu pracy może wywoływać senność i spadek koncentracji, natomiast zbyt zimne – przeciążenie wzroku i uczucie zmęczenia.

Dlatego też kluczem jest takie dopasowanie temperatury barwowej, aby w jak największym stopniu odpowiadała charakterowi wykonywanych obowiązków.

Wygląda to mniej więcej następująco:

• 4000 K w biurach – światło neutralne wspiera koncentrację i nie powoduje zmęczenia;
• 5000–6500 K w warsztatach i laboratoriach – taka temperatura oświetlenia gwarantuje wysoką jasność i precyzję widzenia;
• 3000 K w pomieszczeniach socjalnych – jest to światło relaksujące, nierażące i w dużym stopniu eliminującej olśnienie.

Czy pracodawca musi dokonać pomiaru oświetlenia?

Tak – pracodawca ma obowiązek okresowo kontrolować jakość oświetlenia, chociaż przepisy prawa nie wskazują, jak często powinien to robić.

Pomiary wykonuje zazwyczaj specjalista BHP lub firma zewnętrzna.

Przyjmuje się, że taka kontrola powinna być przeprowadzana co najmniej raz na 5 lat, a także po każdej modernizacji instalacji oświetleniowej, po zgłoszeniu problemu przez pracowników oraz gdy doszło do usterek, awarii lub wymiany źródeł światła.

Czy pracownik może odmówić wykonywania pracy, gdy jest zbyt ciemno?

Teraz najważniejsze – czy pracownik może odmówić wykonywania swoich zadań, gdy oświetlenie w pracy jest niewystarczające? Zasadniczo ma do tego prawo na podstawie art. 210 KP.

Zgodnie z tym przepisem w razie gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego.

Przy większości rodzajów stanowisk nikt nie bada czy oświetlenie ma wystarczającą liczbę luksów lub czy występuje olśnienie.

Raczej nie spotykane są sytuację, aby pracownik biurowy odmówił wykonywania pracy z powodu przepalenia się świetlówki nad jego biurkiem.

Są jednak takie zajęcia, w których światło odgrywa bardzo ważną rolę i zbyt ciemne stanowisko może zagrażać zdrowiu lub życiu.

Dotyczy to szczególnie pracy z maszynami, z ostrymi narzędziami, na wysokości, przy montażu, w magazynie, w transporcie oraz w miejscach, gdzie wymagana jest precyzja.

W takich wypadkach pracownik ma pełne prawo powstrzymania się od pracy i nie może wówczas ponieść żadnych negatywnych konsekwencji. Bezpieczeństwo swoje oraz osób postronnych ma priorytet przed poleceniami służbowymi.

Należy jednak pamiętać, że pracownik ma obowiązek niezwłocznie zawiadomić przełożonego o zagrożeniu.

Nie musi pracować, ale musi pozostać w miejscu pracy, dopóki pracodawca nie usunie zagrożenia.

Artykuł przygotowany przez naszego specjalistę Radosława Pilarskiego