Nie będzie to nic odkrywczego, jeżeli napiszę, że nie każdy chce, może lub ma możliwość pracowania w ciepłym, wentylowanym i klimatyzowanym budynku. Nie każda praca odbywa się w biurze, hali czy fabryce.

Wiele profesji wiąże się z codziennym lub częstym przebywaniem na zewnątrz – w zmiennych warunkach pogodowych, w otoczeniu przyrody, zwierząt, ruchu drogowego oraz osób postronnych.

Robotnicy budowlani, geodeci, listonosze, pracownicy komunalni, czy też monterzy to przykłady zawodów, w których praca na zewnątrz to chleb powszedni.

Mimo wielu zalet kontaktu z naturą i świeżym powietrzem przebywanie w zmiennych warunkach pogodowych wiąże się z wieloma ryzykami, które nieraz ciężko przewidzieć i się zawczasu przed nimi uchronić.

W takich przypadkach powstaje pytanie – czy za szkody lub urazy powstałe w wyniku „nietypowych” zdarzeń, takich jak ugryzienie przez kleszcza, pogryzienie przez psa czy reakcja alergiczna na użądlenie przez pszczołę, odpowiada pracodawca, czy jest to jednak „siła wyższa”, za którą nikt nie ponosi winy?

Warto również wyjaśnić, jakie obowiązki ma pracodawca delegując swoich podopiecznych do pracy na zewnątrz.

Praca na zewnątrz z punktu widzenia kodeksu pracy

Myśląc o pracy na etacie, w głowach większości osób pojawia się obraz pracownika biurowego, magazyniera czy osoby obsługującej maszynę w hali produkcyjnej. A przecież wiele profesji polega na wykonywaniu zadań na zewnątrz.

I nie chodzi tu wyłącznie o pracowników budowlanych, są przecież jeszcze ogrodnicy, listonosze, przedstawiciele handlowi czy też osoby zatrudnione w służbach komunalnych. Lista ta jest naprawdę długa.

Problem w tej kwestii polega na tym, że Kodeks pracy nie rozróżnia zawodów wykonywanych wewnątrz i na zewnątrz siedziby firmy. W zasadzie wszyscy pracownicy są ze sobą zrównani w prawach.

Dlatego też musimy korzystać z ogólnych przepisów KP, w naszym przypadku będzie to art. 207, który mówi, iż pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie.

Pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki.

W szczególności pracodawca ma obowiązek organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy oraz reagować na potrzeby w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy oraz dostosowywać środki podejmowane w celu doskonalenia istniejącego poziomu ochrony zdrowia i życia pracowników, biorąc pod uwagę zmieniające się warunki wykonywania pracy.

Odpowiedzialność ta obejmuje również sytuacje, w których pracownicy wykonują swoje obowiązki poza siedzibą firmy – na placach budowy, drogach, terenach zielonych, w lasach czy na otwartym terenie.

Pracodawca ma w szczególności obowiązek:

• ocenić i udokumentować ryzyka zawodowe związane z pracą na zewnątrz;
• zapewnić środki ochrony indywidualnej;
• przeszkolić pracowników w zakresie zagrożeń typowych i nietypowych;
• reagować w razie wypadku lub zagrożenia.

W praktyce jednak nie wszystkie sytuacje można przewidzieć. Dla przykładu na placu budowy wymogi techniczne mogą zostać zachowane, a mimo to pracownik może zostać pogryziony przez psa, użądlony przez szerszenia czy zarazić się boreliozą w wyniku ukąszenia przez kleszcza.

Czy to również podlega pod odpowiedzialność pracodawcy? Aby tak było, należy ustalić, czy zdarzenie miało związek z wykonywaną pracą.

Ukąszenie przez kleszcza – czy to wypadek przy pracy?

Od razu wyjaśnię, że za przykład podaję ukąszenie przez kleszcza, ale podnoszone tutaj argumenty mogą odnosić się do każdego zdarzenia, jakie może przydarzyć się pracownikom wykonującym swoje obowiązki na zewnątrz.

Praca na łonie przyrody niesie ze sobą dodatkowe ryzyko zdrowotne, szczególnie dla osób uczulonych na wiele alergenów.

Dla osoby „zdrowej” użądlenie osy skończy się jedynie łagodnym miejscowym obrzękiem, jednak u osoby uczulonej może to spowodować groźną reakcję anafilaktyczną.

To samo z ukąszeniem kleszcza – w jednym przypadku nic z tego nie będzie wynikało, w innym zakończy się to boreliozą lub kleszczowym zapaleniem mózgu.

Oczywiście oprócz powyższych, pracownik może mieć do czynienia z pająkiem, wężem, pszczołą i wieloma innymi żyjątkami. Do gry wchodzą również inne zjawiska, jak:

• kontakt z roślinami trującymi lub drażniącymi, np. barszcz Sosnowskiego;
• ekspozycja na wysokie temperatury lub promieniowanie UV – ryzyko przegrzania, udaru cieplnego i nowotworów skóry;
• zimno, wilgoć i wiatr – mogą prowadzić do wychłodzenia, odmrożenia, zapalenia stawów;
• kontakt z substancjami chemicznymi stosowanymi w utrzymaniu dróg lub terenów zielonych.
• ataki osób postronnych, np. kierowców niezadowolonych z utrudnień drogowych.

Aby jednak móc uznać, że za szkodę w zdrowiu pracownika odpowiada pracodawca, musi mieć miejsce „wypadek przy pracy”.

Ten został zdefiniowany w art. 3 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

Zgodnie z przepisem za wypadek przy pracy uznaje się zdarzenie:

• nagłe;
• wywołane przyczyną zewnętrzną;
• powodujące uraz lub śmierć;
• które nastąpiło w związku z pracą.

Zatem odpowiedzialność pracodawcy powstaje, jeżeli wszystkie powyższe warunki zostaną spełnione łącznie.

Szczególnie ważne jest to ostatnie kryterium – związek z pracą. Jeśli np. ugryzienie przez psa nastąpiło w trakcie wykonywania obowiązków służbowych, np. kurier doręczał przesyłkę, to zdarzenie można zakwalifikować jako wypadek przy pracy.

Podobnie, jeśli pracownik uległ zakażeniu boreliozą po ugryzieniu kleszcza w czasie pracy na zewnątrz – również może to być uznane za wypadek, jeśli da się wykazać związek między wykonywanymi obowiązkami a narażeniem na kontakt z kleszczami.

Potwierdził to zresztą Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 lutego 2000 roku (sygn. akt: II UKN 425/99), stwierdzając, iż ukąszenie przez kleszcza powodujące zachorowanie na boreliozę może być traktowane jako nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które wiąże się z pracą i może być kwalifikowane jako wypadek przy pracy.

Ukąszenie przez kleszcza jest zdarzeniem nagłym, mającym charakter przyczyny zewnętrznej, a jeśli nastąpiło w czasie wykonywania obowiązków, to można uznać je za wypadek przy pracy.

Pogryzienie przez psa podczas pracy – odpowiada nie tylko pracodawca

Jednym z najczęstszych problemów związanych z pracą na zewnątrz jest atak psa.

Jest to szczególny przypadek, bowiem w wielu sytuacjach, odpowiedzialność za szkodę w zdrowiu pracownika będzie się rozkładała.

Jeśli pracownik zostanie pogryziony przez psa podczas wykonywania pracy terenowej, zdarzenie to ma charakter nagły, jest wywołane przyczyną zewnętrzną i prowadzi do urazu.

Spełnia zatem wszystkie przesłanki wypadku przy pracy. A więc powstaje prawo pracownika do roszczenia odszkodowawczego. Tylko do kogo je kierować?

Otóż w takiej sytuacji odpowiedzialność rozkłada się dwojako:

• po pierwsze – pracodawca odpowiada za brak zapewnienia pracownikowi odpowiednich środków bezpieczeństwa, np. odzieży ochronnej, szkolenia, procedur unikania zagrożenia;
• po drugie – właściciel psa ponosi cywilną odpowiedzialność za szkodę, zgodnie z art. 431 KC; przepis mówi, iż „kto zwierzę chowa albo się nim posługuje, obowiązany jest do naprawienia wyrządzonej przez nie szkody niezależnie od tego, czy było pod jego nadzorem, czy też zabłąkało się lub uciekło, chyba że ani on, ani osoba, za którą ponosi odpowiedzialność, nie ponoszą winy”.

Pracownik zatem może domagać się odszkodowania z ubezpieczenia wypadkowego, i  równocześnie odszkodowania od właściciela zwierzęcia.

Jakie są zatem obowiązki pracodawcy?

Chcąc prosto wyjaśnić, w jaki sposób działa odpowiedzialność pracodawcy, można ująć to w zdaniu „nie zawsze winny, zawsze odpowiedzialny”.

Tak właśnie działa odpowiedzialność na zasadzie ryzyka. W skrajnych przypadkach może nawet zostać skazany z przepisów karnych – art. 220 KK: „kto, będąc odpowiedzialny za BHP, nie dopełnia wynikającego stąd obowiązku i przez to naraża pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”.

W przepisach prawa pracy obowiązuje zasada, zgodnie z którą pracodawca odpowiada za bezpieczeństwo pracy niezależnie od tego czy szkoda powstała z jego winy, czy też nie.

Nie musi więc przyczynić się do powstania szkody, by ciążyły na nim obowiązki związane z wypadkiem przy pracy.

To z kolei nakłada na niego szereg obowiązków, jakie musi wykonać, aby nie narazić pracowników na niebezpieczeństwo.

Chodzi tu między innymi o:

• dokonanie oceny ryzyka zawodowego;
• wskazanie potencjalnych zagrożeń środowiskowych, np. owady, zwierzęta, warunki atmosferyczne;
• zapewnienie szkoleń BHP oraz szkoleń z zakresu zagrożeń biologicznych, kontaktu ze zwierzętami, zachowania w sytuacjach niebezpiecznych;
• wydanie odpowiednich środków ochrony – odzież, repelenty, kaski, odblaski, apteczki;
• specjalną organizację pracy – np. unikanie samotnej pracy w odludnych miejscach, zapewnienie łączności bezprzewodowej z przełożonym;
• wprowadzenie obowiązku kontroli ciała po zakończeniu pracy w terenie;
• ustalenie procedur postępowania w razie wypadku;
• zapewnienie opieki medycznej i szybkiej diagnostyki.

Praca na zewnątrz wiąże się z narażeniem pracowników na szereg nietypowych zagrożeń – od ugryzienia przez kleszcza, poprzez ataki psów, po oddziaływanie różnych alergenów.
Choć wiele z tych zdarzeń ma charakter losowy, to pracodawca odpowiada za bezpieczeństwo pracownika i ma obowiązek minimalizować ryzyko ich wystąpienia.

Jeżeli takie zdarzenie miało miejsce w czasie wykonywania zadań służbowych mamy do czynienia z wypadkiem przy pracy.

W takiej sytuacji pracownik ma prawo do świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego, a pracodawca musi wypełnić obowiązki związane z dokumentacją i analizą przyczyn zdarzenia.

Artykuł przygotowany przez naszego specjalistę Radosława Pilarskiego