W praktyce często występują sytuacje, w których pracodawca chce zabezpieczyć przyszłe zatrudnienie pracownika, a pracownik uzyskać pewność, że po spełnieniu określonych warunków dojdzie do nawiązania stosunku pracy.

Instrumentem prawnym służącym realizacji tego celu jest umowa przedwstępna o pracę.

Jest to instytucja prawa cywilnego wykorzystywana w relacjach pracodawca–osoba ubiegająca się o zatrudnienie, gdy zawarcie umowy o pracę ma nastąpić w przyszłości.

Jej istotą jest zobowiązanie stron do zawarcia w oznaczonym terminie umowy przyrzeczonej przy jednoczesnym ustaleniu jej kluczowych warunków.

Prawidłowe skonstruowanie umowy przedwstępnej ma istotne znaczenie praktyczne, ponieważ determinuje zakres roszczeń stron w razie niewywiązania się z przyjętych zobowiązań oraz wpływa na ocenę skutków prawnych takiej umowy na gruncie prawa pracy.

Czym jest umowa przedwstępna o pracę?

Umowa przedwstępna o pracę jest zobowiązaniem stron do zawarcia w przyszłości umowy o pracę.

Jej istotą nie jest nawiązanie stosunku pracy, lecz stworzenie obowiązku zawarcia umowy przyrzeczonej w oznaczonym terminie albo po spełnieniu wskazanych warunków. 

Należy mieć na uwadze, że umowa przedwstępna o pracę nie jest umową regulowaną przepisami prawa pracy, podstawą jej zawarcia jest kodeks cywilny (art. 300 k.p. w związku z art. 389 ustawy Kodeks cywilny).

Jest to więc umowa cywilno-prawna, której celem jest zobowiązanie do zawarcia w przyszłości umowy o pracę i która pozostaje funkcjonalnie związana ze stosunkiem pracy.

Oznacza to, że do momentu zawarcia umowy o pracę nie powstają prawa i obowiązki pracownicze, w szczególności nie dochodzi do rozpoczęcia pracy, nie powstaje obowiązek wypłaty wynagrodzenia ani zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych.

Umowa przedwstępna może mieć charakter jednostronnie lub dwustronnie zobowiązujący, w zależności od tego, czy obowiązek zawarcia umowy przyrzeczonej spoczywa na jednej, czy na obu stronach.

Dla jej skuteczności konieczne jest określenie istotnych postanowień przyszłej umowy o pracę, które pozwolą jednoznacznie ustalić jej treść.

W przypadku niewykonania umowy przedwstępnej przez jedną ze stron, zastosowanie znajdują przepisy Kodeksu cywilnego regulujące skutki uchylenia się od zawarcia umowy przyrzeczonej.

Stronie uprawnionej przysługują roszczenia określone w art. 390 Kodeksu cywilnego, w tym roszczenie o naprawienie szkody poniesionej przez to, że liczyła na zawarcie umowy o pracę, a także – jeżeli umowa przedwstępna spełnia wymagania co do formy – roszczenie o zawarcie umowy przyrzeczonej.

Roszczenia wynikające z umowy przedwstępnej przedawniają się z upływem roku, a stają się wymagalne od dnia, w którym umowa przyrzeczona miała zostać zawarta.

Kiedy warto zawrzeć umowę przedwstępną o pracę?

Zawarcie umowy przedwstępnej o pracę jest dopuszczalne na gruncie obowiązujących przepisów prawa i znajduje swoją podstawę w art. 300 Kodeksu pracy, który umożliwia odpowiednie stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego do stosunków pracy.

Takie stanowisko jest ugruntowane zarówno w doktrynie prawa pracy, jak i w orzecznictwie sądowym.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 maja 1977 r., sygn. I PZ 23/77, wskazał, że umowy przedwstępne, jako umowy zobowiązujące do zawarcia w przyszłości umowy o pracę, nie pozostają w sprzeczności z normami ani zasadami prawa pracy.

W konsekwencji, na podstawie art. 389 Kodeksu cywilnego w związku z art. 300 Kodeksu pracy, należy uznać je za dopuszczalne również w obrocie prawnym z zakresu prawa pracy.

Jeżeli w danym momencie zawarcie umowy o pracę nie jest możliwe, na przykład dlatego, że pracownik dopiero planuje rozwiązanie umowy o pracę z dotychczasowym pracodawcą, a jednocześnie chce uzyskać pewność, iż po jej rozwiązaniu przyszły pracodawca zawrze z nim umowę o pracę na warunkach określonych w umowie przedwstępnej.

W razie niewywiązania się z tego zobowiązania – wypłaci należne odszkodowanie, właściwym rozwiązaniem jest zawarcie umowy przedwstępnej o pracę.

W praktyce zawarcie umowy przedwstępnej znajduje zastosowanie przede wszystkim w sytuacjach, w których rozpoczęcie zatrudnienia zostało odłożone w czasie, a strony dążą do ograniczenia ryzyka zmiany decyzji lub wycofania się z wcześniejszych ustaleń.

Dotyczy to nie tylko sytuacji związanych z koniecznością zachowania okresu wypowiedzenia u dotychczasowego pracodawcy, lecz także przypadków, w których przyszły pracodawca uzależnia rozpoczęcie pracy od uzyskania określonych zezwoleń, decyzji administracyjnych lub spełnienia innych warunków formalnych.

Umowa przedwstępna znajduje również zastosowanie wtedy, gdy podjęcie pracy zostało powiązane z zakończeniem konkretnego etapu projektu, inwestycji lub reorganizacji w przedsiębiorstwie.

W takich okolicznościach pełni ona funkcję zabezpieczającą interesy obu stron, zapewniając pracownikowi realną gwarancję przyszłego zatrudnienia, a pracodawcy większą stabilność w planowaniu obsady stanowiska i terminów rozpoczęcia pracy.

Należy przy tym pamiętać, że zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2000 roku, sygn. I PKN 538/99, postanowienia umowy przedwstępnej nie mogą być traktowane jako odrębna klauzula w umowie o pracę zawartej w jej wykonaniu, chyba że zostaną przeniesione do treści tej umowy.

Oznacza to, że warunki uzgodnione na etapie umowy przedwstępnej nie wywołują samodzielnych skutków prawnych po zawarciu umowy o pracę, jeżeli nie zostaną wprost w niej powtórzone lub włączone do jej treści.

W praktyce konieczne jest więc wyraźne przeniesienie ustaleń z umowy przedwstępnej do umowy przyrzeczonej, aby wiązały one strony w ramach nawiązanego stosunku pracy.

Elementy, które może zawierać umowa przedwstępna o pracę

Zgodnie z wyrokami sądów (wyrok sądu apelacyjnego w Katowicach z dnia 14 stycznia 2000 r., I ACa 914/99 oraz wyrok SN z dnia 30 sierpnia 1972 r., III CRN 156/72), umowa przedwstępna powinna wyrażać zobowiązanie stron (pracownika i osoby ubiegającej się o zatrudnienie) do zawarcia oznaczonej umowy o pracę.

Powinna także określać istotne postanowienia tej umowy, co najmniej rodzaj pracy wykonywanej za wynagrodzeniem oraz termin, w ciągu którego ma być zawarta. Umowa przedwstępna niespełniająca tych wymagań nie wywołuje skutków prawnych w zakresie zobowiązania do zawarcia umowy o pracę.

Treść umowy przedwstępnej powinna umożliwiać jednoznaczne określenie przyszłej umowy o pracę i nie może pozostawiać wątpliwości co do podstawowych elementów stosunku pracy, który ma zostać nawiązany.

Umowa przedwstępna powinna również jednoznacznie określać, czy obowiązek zawarcia umowy przyrzeczonej obciąża obie strony, czy tylko jedną z nich.

W praktyce oznacza to konieczność wskazania stron umowy, rodzaju umowy o pracę, która ma zostać zawarta (w szczególności czy będzie to umowa na czas określony, nieokreślony lub na okres próbny), a także określenia rodzaju pracy lub stanowiska, na którym pracownik ma być zatrudniony.

Istotne znaczenie ma również wskazanie miejsca wykonywania pracy, wymiaru czasu pracy oraz wysokości wynagrodzenia albo zasad jego ustalania, tak aby możliwe było odtworzenie treści przyszłej umowy o pracę bez potrzeby dokonywania dodatkowych uzgodnień między stronami.

Niezbędnym elementem umowy przedwstępnej jest także określenie terminu zawarcia umowy przyrzeczonej, który może zostać wskazany poprzez konkretną datę albo w sposób opisowy, na przykład poprzez powiązanie zawarcia umowy o pracę z wystąpieniem określonego zdarzenia lub spełnieniem wskazanych warunków.

Termin ten pełni istotną funkcję z punktu widzenia dochodzenia ewentualnych roszczeń wynikających z niewykonania umowy przedwstępnej, ponieważ pozwala ustalić moment, od którego stają się one wymagalne.

Umowa przedwstępna może również regulować skutki niewykonania zobowiązania do zawarcia umowy o pracę przez jedną ze stron.

W szczególności może ona przewidywać odpowiedzialność odszkodowawczą strony, która uchyla się od zawarcia umowy przyrzeczonej.

Zakres tego odszkodowania co do zasady ogranicza się do szkody poniesionej przez stronę, która liczyła na zawarcie umowy o pracę, obejmując straty wynikające z przygotowań do podjęcia zatrudnienia lub zaniechania innych możliwości zawodowych, o ile pozostają one w adekwatnym związku z niewykonaniem umowy przedwstępnej.

Odpowiedzialność ta obejmuje tzw. ujemny interes umowny i nie prowadzi do kompensaty korzyści, które strona osiągnęłaby, gdyby doszło do zawarcia umowy o pracę.

Umowa przedwstępna o pracę stanowi narzędzie prawne umożliwiające zabezpieczenie przyszłego zatrudnienia bez konieczności natychmiastowego nawiązywania stosunku pracy.

Znajduje zastosowanie w sytuacjach, w których rozpoczęcie pracy zostało odsunięte w czasie albo uzależnione od spełnienia określonych warunków formalnych, organizacyjnych lub osobistych po stronie pracownika lub pracodawcy.

Jej znaczenie polega na stworzeniu wiążącego zobowiązania do zawarcia w przyszłości umowy o pracę, przy jednoczesnym zachowaniu elastyczności co do momentu jej zawarcia.

Prawidłowe sporządzenie umowy przedwstępnej, obejmujące precyzyjne określenie istotnych postanowień przyszłej umowy o pracę oraz terminu lub warunków jej zawarcia, ma kluczowe znaczenie dla skuteczności tej konstrukcji prawnej.

Pozwala ono na realną ochronę interesów obu stron, minimalizując ryzyko sporów oraz umożliwiając dochodzenie roszczeń w przypadku niewywiązania się z przyjętych zobowiązań.

Umowa przedwstępna nie zastępuje umowy o pracę, lecz pełni funkcję zabezpieczającą i porządkującą relację stron na etapie poprzedzającym nawiązanie stosunku pracy.

Artykuł przygotowany przez naszą specjalistkę Karolinę Szopę