W artykule znajdziesz:
- Definicje trzech stopni niepełnosprawności.
- Orzeczenia ZUS traktowane na równi z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Przekazanie orzeczenia pracodawcy jest dobrowolne, a uprawnienia przysługują od dnia jego przedstawienia.
- Przedłużenie ważności orzeczenia do 6 miesięcy.
- Stopień znaczny i umiarkowany: norma 7/35 bez obniżenia pensji, 10 dni urlopu dodatkowego, zwolnienia na turnus i badania (do 21 dni łącznie z urlopem dodatkowym).
- Dofinansowanie PFRON: kwoty 2 760, 1 550 i 575 zł, zwiększenia za schorzenia szczególne, limit 75% lub 90% kosztów płacy, wyłączenie dla osób z prawem do emerytury, warunek wzrostu zatrudnienia netto, wskaźnik 6%.
- Przykład pracowni z trzema pracownikami.
Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności przedstawione przez pracownika zmienia zasady jego zatrudnienia.
Od stopnia niepełnosprawności zależą normy czasu pracy, prawo do urlopu dodatkowego i płatnych zwolnień od pracy oraz wysokość dofinansowania do wynagrodzenia z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON).
Część uprawnień przysługuje jednak każdemu pracownikowi niepełnosprawnemu, bez względu na stopień jego niepełnosprawności.
Czym różnią się trzy stopnie niepełnosprawności?
Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (art. 3–4) wyróżnia trzy stopnie niepełnosprawności:
· Znaczny: niezdolność do pracy (lub praca wyłącznie w warunkach chronionych) oraz konieczność stałej lub długotrwałej opieki z powodu niezdolności do samodzielnej egzystencji.
· Umiarkowany: niezdolność do pracy (lub praca wyłącznie w warunkach chronionych) albo potrzeba czasowej lub częściowej pomocy innych osób w pełnieniu ról społecznych.
· Lekki: istotnie obniżona zdolność do wykonywania pracy lub ograniczenia w pełnieniu ról społecznych, które można wyrównać przedmiotami ortopedycznymi, środkami pomocniczymi lub technicznymi.
Zatrudnienie na otwartym rynku: Osoby ze stopniem znacznym i umiarkowanym mogą pracować także poza warunkami pracy chronionej, jeśli pracodawca przystosuje stanowisko pracy (spełnienie tego wymogu kontroluje Państwowa Inspekcja Pracy) lub gdy praca jest wykonywana zdalnie.
Uprawnienia pracownika przy każdym stopniu
Czas pracy: Maksymalnie 8 godz. na dobę i 40 godz. tygodniowo; zakaz pracy w nocy i w nadgodzinach.
Dodatkowa przerwa: 15 min (wliczane do czasu pracy) na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek, niezależnie od przerwy z Kodeksu pracy.
Wyjątki: Ograniczenia z art. 15 (czas pracy, nocki, nadgodziny) nie dotyczą osób zatrudnionych przy pilnowaniu oraz tych, które na własny wniosek uzyskają zgodę lekarza (na koszt pracodawcy). Pracownik zachowuje jednak prawo do dodatkowej przerwy, a przy stopniu znacznym i umiarkowanym – także do urlopu dodatkowego i zwolnień od pracy. Racjonalne usprawnienia (art. 23a): Pracodawca musi zapewnić pracownikowi i kandydatowi w rekrutacji konieczne dostosowania do zgłoszonych potrzeb, chyba że powodują nieproporcjonalne obciążenia nierekompensowane ze środków publicznych. Ich brak narusza zasadę równego traktowania.
Stopień znaczny i umiarkowany: krótsza norma, urlop dodatkowy i zwolnienia
Uprawnienia przysługujące wyłącznie osobom ze znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności:
- Czas pracy i wynagrodzenie: Maksymalnie 7 godz. na dobę i 35 godz. tygodniowo. Skrócenie norm nie obniża stałego wynagrodzenia miesięcznego, a stawki godzinowe rosną proporcjonalnie do zmiany wymiaru czasu pracy.
- Urlop dodatkowy: 10 dni roboczych w roku kalendarzowym (pierwszy po przepracowaniu roku od dnia zaliczenia do stopnia, kolejne w każdym następnym roku). Nie przysługuje osobom uprawnionym do ponad 26 dni zwykłego urlopu lub innego urlopu dodatkowego (jeśli jest krótszy niż 10 dni, zastępuje go urlop z ustawy o rehabilitacji).
- Płatne zwolnienia od pracy:
- do 21 dni roboczych (raz w roku) na turnus rehabilitacyjny,
- na badania specjalistyczne, zabiegi lecznicze/usprawniające oraz uzyskanie lub naprawę zaopatrzenia ortopedycznego (gdy nie można tego zrobić poza godzinami pracy). Wynagrodzenie za te zwolnienia liczy się jak ekwiwalent za urlop. Łącznie urlop dodatkowy i zwolnienie na turnus nie mogą przekroczyć 21 dni roboczych w roku.
Stopień lekki: Zapewnia tylko ogólne uprawnienia (norma 8 godz./40 godz., zakaz pracy w nocy i nadgodzinach, dodatkowa przerwa), ale nie daje prawa do skróconego czasu pracy (7 godz./35 godz.), urlopu dodatkowego ani zwolnień z art. 20.
Dofinansowanie do wynagrodzeń i wpłaty na PFRON
Pracodawca zatrudniający osoby niepełnosprawne może, po spełnieniu ustawowych warunków, otrzymać z PFRON dofinansowanie do ich wynagrodzeń.
O wysokości miesięcznego dofinansowania do wynagrodzenia pracownika decyduje między innymi stopień niepełnosprawności zatrudnionego pracownika.
W myśl art. 26a ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych pracodawcy przysługuje ze środków Funduszu miesięczne dofinansowanie do wynagrodzenia pracownika niepełnosprawnego, o ile pracownik ten został ujęty w ewidencji zatrudnionych osób niepełnosprawnych. Miesięczne dofinansowanie do wynagrodzenia pracownika niepełnosprawnego przysługuje w kwocie:
1) 2.760 zł – w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do znacznego stopnia niepełnosprawności;
2) 1.550 zł – w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności;
3) 575 zł – w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do lekkiego stopnia niepełnosprawności.
Jeżeli pracownikowi orzeczono chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe, całościowe zaburzenia rozwojowe lub epilepsję albo jest on osobą niewidomą, kwoty te podlegają odpowiedniemu zwiększeniu.
Zgodnie bowiem z art. 26a ust. 1b kwoty, o których mowa w ust. 1, w odniesieniu do osób niepełnosprawnych, którym orzeczono chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe, całościowe zaburzenia rozwojowe lub epilepsję oraz niewidomych, zwiększa się o:
1) 1.380 zł w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do znacznego stopnia niepełnosprawności;
2) 1.035 zł w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności;
3) 690 zł w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do lekkiego stopnia niepełnosprawności.
Dofinansowanie przysługuje na pracownika ujętego w prowadzonej przez PFRON ewidencji zatrudnionych osób niepełnosprawnych, w wysokości proporcjonalnej do wymiaru jego czasu pracy (art. 26a ust. 6). Nie może przekroczyć 90% faktycznie poniesionych miesięcznych kosztów płacy, a u pracodawcy wykonującego działalność gospodarczą w rozumieniu przepisów o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej 75% tych kosztów (art. 26a ust. 4). Koszty płacy to wynagrodzenie brutto oraz finansowane przez pracodawcę obowiązkowe składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Solidarnościowy (art. 2 pkt 4a). Na pracownika ze stopniem umiarkowanym lub lekkim, który ma ustalone prawo do emerytury, dofinansowanie nie przysługuje (art. 26a ust. 1a¹ pkt 1).
Wyłączenie to nie obejmuje pracowników ze stopniem znacznym.
Prawo do dofinansowania zależy też od sposobu wypłaty wynagrodzenia i od terminowego poniesienia kosztów płacy (art. 26a ust. 1a¹ pkt 2 i 3 oraz ust. 1a²).
PFRON wypłaca dofinansowanie na wniosek pracodawcy, składany za każdy miesiąc wraz z informacją o wynagrodzeniach, zatrudnieniu, stopniach i rodzaju niepełnosprawności pracowników (art. 26c ust. 1). Nie obejmuje ono wynagrodzeń wypłaconych po dniu złożenia wniosku ani wydatków w części sfinansowanej w ramach pomocy z innych środków publicznych (art. 26a ust. 1a¹ pkt 1a i art. 48a ust. 1). U pracodawcy wykonującego działalność gospodarczą dofinansowanie stanowi pomoc na zatrudnienie pracowników niepełnosprawnych w rozumieniu rozporządzenia Komisji (UE) nr 651/2014, a pomocy tej nie udziela się między innymi pracodawcy w trudnej sytuacji ekonomicznej (art. 48a ust. 2 i 3). U takiego pracodawcy prawo do dofinansowania na nowo zatrudnionego pracownika niepełnosprawnego zależy ponadto od wzrostu netto zatrudnienia ogółem albo od przyczyny zwolnienia miejsca pracy, a ustawa przewiduje od tej zasady wyjątki, między innymi dla pracownika, którego niepełnosprawność powstała w trakcie zatrudnienia u tego pracodawcy (art. 26b ust. 4 do 6a).
Pracodawca zatrudniający co najmniej 25 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy otrzymuje dofinansowanie tylko wtedy, gdy osiąga wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w wysokości co najmniej 6% (art. 26a ust. 1a). Ten sam próg decyduje co do zasady o obowiązku comiesięcznych wpłat na PFRON (art. 21 ust. 1 i 2), a do wskaźnika wlicza się pracowników z każdym stopniem niepełnosprawności.
Dofinansowanie z PFRON jest u pracodawcy przychodem z działalności gospodarczej (art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych), który powstaje w dniu otrzymania środków. W podatkowej księdze przychodów i rozchodów (PKPiR) wpisuje się je w kolumnie 10, przeznaczonej na pozostałe przychody. Dofinansowanie nie korzysta ze zwolnienia z podatku, dlatego wynagrodzenie pracownika niepełnosprawnego pozostaje kosztem uzyskania przychodów w pełnej wysokości.
Przykład
Założenia: Pracownia (PKPiR, skala podatkowa) zatrudnia 11 osób (poniżej 25 etatów – brak wpłat na PFRON i wymogu wskaźnika 6%) oraz spełnia warunki dofinansowania (terminowe wypłaty i składki, pracownicy bez prawa do emerytury).
Wszyscy trzej pracownicy mają zakaz pracy w nocy i w nadgodzinach oraz dodatkową 15-minutową przerwę.
Pracownicy i uprawnienia (czerwiec 2026 – 21 dni roboczych):
· Adam (stopień znaczny od 2021 r., pełny etat, 5 400 zł): norma 7 godz./35 godz. (147 godz. w czerwcu); ma już prawo do 10 dni urlopu dodatkowego.
· Beata (stopień umiarkowany, pierwsze orzeczenie złożone 14.04.2026 r., pełny etat): od 14 kwietnia obowiązuje ją norma 7 godz./35 godz., więc stawka rośnie z 31,50 zł do 36,00 zł/godz. () – za 147 godz. zarabia bez zmian 5 292 zł. Od złożenia orzeczenia przysługują jej zwolnienia na turnus i badania, a urlop dodatkowy nabędzie po przepracowaniu roku (w 2027 r.).
· Cezary (stopień lekki, 1/2 etatu, 2 700 zł): norma 8 godz./40 godz.; brak urlopu dodatkowego oraz zwolnień na turnus i badania.
Dofinansowanie PFRON i PKPiR:
· Kwota za czerwiec: 4 597,50 zł (2 760 zł na Adama + 1 550 zł na Beatę + 287,50 zł na Cezarego [575 zł × 1/2]) – mieści się w limicie 75% kosztów płacy.
· Księgowanie: Wpływ dofinansowania 7 sierpnia 2026 r. należy wpisać w kolumnie 10 PKPiR (4 597,50 zł). Wynagrodzenia za czerwiec w kolumnie 14 pozostają kosztem w pełnej wysokości.
Zmiana lub utrata stopnia niepełnosprawności – co robi kadrowa?
Zmiana stopnia ze znacznego lub umiarkowanego na lekki:
- Czas pracy: pracownika obowiązuje norma 8 godz./40 godz. Zakaz pracy w nocy i w nadgodzinach oraz 15-minutowa przerwa obowiązują nadal. O zmianie normy pracodawca informuje pracownika najpóźniej w dniu, w którym zmiana zaczyna go dotyczyć (art. 29 § 3³ k.p.).
- Urlop dodatkowy: urlop nabyty przed zmianą pracownik zachowuje w pełnym wymiarze 10 dni, bez proporcjonalnego obniżenia. Kolejnego urlopu dodatkowego już nie nabywa. Od dnia zmiany 1 dzień urlopu odpowiada 8 godz.
- Zwolnienia z art. 20: prawo do zwolnienia na turnus i badania wygasa.
- PFRON: dofinansowanie wynosi 575 zł na pełny etat. Jeśli stopień zmienia się w trakcie miesiąca, dofinansowanie za ten miesiąc ustala się proporcjonalnie według obu stopni. Gdy wniosek Wn-D za ten miesiąc jest już złożony, trzeba złożyć korektę.
Orzeczenie wygasło, a pracownik nie przyniósł nowego:
- Najpierw poproś pracownika o zaświadczenie z powiatowego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności. Jeśli złożył wniosek o nowe orzeczenie w okresie ważności dotychczasowego, stare orzeczenie obowiązuje do wydania nowego, najdłużej 6 miesięcy (art. 6bb).
- Jeśli wniosku nie złożył, od dnia po wygaśnięciu orzeczenia pracownik nie ma statusu osoby niepełnosprawnej. Obowiązuje go norma 8/40, nie wykazuje się go w INF-D-P i nie wlicza do wskaźnika 6%.
Nowe orzeczenie po przerwie: pracownika można wliczyć do stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych wstecz. Od dnia złożenia wniosku, jeśli złożył go najpóźniej dzień po wygaśnięciu poprzedniego orzeczenia. W pozostałych przypadkach najwyżej za 3 miesiące wstecz (art. 2a). Jeśli nowe orzeczenie potwierdza ciągłość stopnia umiarkowanego lub znacznego, pracę ponad 7 godz. w tym okresie rozlicza się jak nadgodziny. Za ten okres można też złożyć korekty wniosków o dofinansowanie.
Artykuł przygotowany przez naszą specjalistkę Karolinę Szopę
Usprawnij swoją pracę,
dołącz do nas!
Możesz prowadzić kadry i płace dla 2 pracowników za darmo bez ograniczeń.
Po przekroczeniu ilości pracowników lub dodaniu nowej firmy zastanów się nad zakupem licencji.