Samozatrudnienie jest jedną z najczęściej wybieranych form współpracy, szczególnie w modelu B2B.

W praktyce oznacza ono prowadzenie działalności gospodarczej i świadczenie usług na rzecz kontrahenta, bez nawiązania stosunku pracy.

W związku z tym pojawia się istotne pytanie – czy osoba samozatrudniona ma prawo do urlopu, a jeśli nie, to czy może w ogóle zrobić przerwę w wykonywaniu działalności i na jakich zasadach.

Co znajdziesz w artykule:

• Precyzyjne modelowanie umów cywilnoprawnych.
• Świadome korzystanie z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.
• Wykorzystywanie technologii do pracy
• Sposoby na odpoczynek inne niż urlop

Czym jest samozatrudnienie?

Samozatrudnienie to wykonywanie działalności gospodarczej we własnym imieniu i na własny rachunek.

Rozwiązanie to znajduje szerokie zastosowanie w różnych branżach, m.in. wśród prawników, doradców, lekarzy, dziennikarzy oraz w branży budowlanej i IT.

Samozatrudnienie to w istocie prowadzenie jednoosobowej działalności gospodarczej przez osobę fizyczną, przy czym działalność ta może być wykonywana na rzecz jednego lub kilku kontrahentów.

Samozatrudnienie a urlop wypoczynkowy?

W zakresie urlopu wypoczynkowego dla samozatrudnionego kluczowe znaczenie ma to, że osoba samozatrudniona nie jest pracownikiem.

W przeciwieństwie do umowy o pracę relacja ta nie podlega przepisom Kodeksu pracy, lecz regulowana jest przepisami prawa cywilnego, w szczególności zasadą swobody umów.

Urlop wypoczynkowy zgodnie z Kodeksem pracy przysługuje osobie zatrudnionej na podstawie umowy o pracę.

W myśl art. 152 ustawy Kodeks pracy  pracownikowi przysługuje prawo do corocznego, nieprzerwanego, płatnego urlopu wypoczynkowego. Istnienie stosunku pracy jest niezbędnym warunkiem powstania prawa do urlopu.

Potwierdza to wyrok Sądu Najwyższego  z 29 marca 2001 roku sygn. akt: I PKN 336/00: „Prawo do urlopu przysługuje pracownikowi, a więc osobie świadczącej pracę na podstawie stosunku pracy bez względu na podstawę prawną jej powstania.

Powyższe oznacza też, że podstawową przesłanką roszczenia o urlop jest istnienie stosunku pracy”.

W konsekwencji oznacza to brak prawa osoby samozatrudnionej do podstawowych uprawnień pracowniczych, w tym prawa do urlopu wypoczynkowego.

Przy samozatrudnieniu nie obowiązują przepisy określające minimalny wymiar urlopu ani zasady jego udzielania, w praktyce osoba prowadząca działalność gospodarczą nie ma ustawowego prawa do urlopu, nie istnieje stosunek pracy, więc nie ma podstawy prawnej pozwalającej nabyć prawo do urlopu.

Samozatrudniony sam organizuje swoją pracę i ponosi ryzyko związane z jej wykonywaniem.

Przerwa w świadczeniu usług przy samozatrudnieniu

Samozatrudniony nie ma prawa do urlopu wypoczynkowego w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy.

Nie oznacza to jednak, że nie może zrobić przerwy w wykonywaniu działalności.

Osoby prowadzące działalność gospodarczą często planują okresy, w których nie świadczą usług, jednak takie przerwy nie mają charakteru urlopu w rozumieniu przepisów prawa pracy i nie są objęte ustawową ochroną.

W praktyce umowy B2B mają najczęściej charakter umów cywilnoprawnych, zbliżonych do umowy zlecenia lub umowy o dzieło.

Oznacza to, że co do zasady nie stosuje się do nich przepisów prawa pracy, a zasady współpracy, w tym kwestie przerw w wykonywaniu usług, wymagają każdorazowo uregulowania w treści umowy.

To, czy możliwa jest przerwa w wykonywaniu usług zależy przede wszystkim od treści zawartej umowy.

Prowadzenie działalności gospodarczej co do zasady wiąże się z większą swobodą organizacji pracy, w tym możliwością samodzielnego decydowania o terminach wykonywania usług oraz przerwach w ich realizacji.

W praktyce jednak swoboda ta może być ograniczona postanowieniami umowy oraz charakterem świadczonych usług, które często wymagają realizacji w określonym czasie.

W modelu B2B to strony samodzielnie określają zasady współpracy, w tym również dopuszczalność czasowego zaprzestania wykonywania usług.

Jeżeli umowa przewiduje taką możliwość, przerwa jest dopuszczalna i nie stanowi naruszenia zobowiązania. W przeciwnym razie brak świadczenia usług może zostać uznany za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy.

Z tego względu istotne znaczenie ma odpowiednie ukształtowanie zapisów umownych już na etapie zawierania umowy.

W praktyce warto zadbać o wprowadzenie postanowień regulujących możliwość przerw w świadczeniu usług, ich długość oraz zasady informowania kontrahenta.

Pozwala to uniknąć sporów oraz niepewności co do konsekwencji czasowego zaprzestania współpracy.

Równie istotną kwestią jest wynagrodzenie za okres przerwy. Co do zasady samozatrudniony nie otrzymuje wynagrodzenia za czas niewykonywania usług, chyba że strony umowy postanowią inaczej.

Oznacza to, że każda przerwa powinna być świadomie zaplanowana, również z uwzględnieniem jej skutków finansowych.

Wynagrodzenie i model rozliczeń w okresie przerwy

W praktyce sposób uregulowania przerwy w wykonywaniu usług zależy od przyjętego modelu współpracy.

Strony mogą przewidzieć zarówno pełną dowolność w zakresie przerw, określony limit dni niewykonywania usług, jak i całkowity brak takiej możliwości.

Co do zasady okres przerwy nie jest wynagradzany, ponieważ przedsiębiorca otrzymuje wynagrodzenie za wykonane świadczenie, a nie za samą gotowość do jego realizacji.

Oznacza to, że brak świadczenia usług wiąże się zazwyczaj z brakiem przychodu.

W praktyce spotyka się również rozwiązania, w których strony przewidują tzw. „płatne przerwy”, traktowane jako dodatkowy element wynagrodzenia lub benefit wynikający z umowy.

Nie zmienia to jednak charakteru prawnego takiego świadczenia, które nie stanowi urlopu w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy.

Należy przy tym zachować ostrożność przy konstruowaniu tego rodzaju zapisów, ponieważ ich kształt, w szczególności przyznanie stałego wynagrodzenia niezależnie od wykonywania usług, może być jednym z elementów branych pod uwagę przy ocenie, czy dana relacja nie ma cech stosunku pracy.

Ocena ta dokonywana jest z uwzględnieniem całokształtu okoliczności współpracy.

W praktyce zdarzają się bowiem sytuacje, w których współpraca w ramach umowy B2B wykazuje cechy stosunku pracy.

Dotyczy to w szczególności przypadków, gdy kontrahent określa miejsce i czas wykonywania usług, zapewnia narzędzia pracy oraz wprowadza element podporządkowania. W takich okolicznościach istnieje ryzyko zakwestionowania charakteru współpracy przez właściwe organy.

Odpoczynek w zawodach o podwyższonym ryzyku (BHP dla B2B)

Istnieją branże, w których samozatrudniony musi odpoczywać ze względu na przepisy bezpieczeństwa, niezależnie od braku Kodeksu pracy. dotyczy to m.in. lekarzy, kierowców zawodowych czy pilotów.

• Czas pracy i odpoczynku: W tych sektorach prawo (np. ustawa o czasie pracy kierowców) narzuca limity, których samozatrudniony nie może przekroczyć.
• Przerwa jako obowiązek: W takim przypadku „urlop” (pauza) nie jest przywilejem, a ustawowym wymogiem. Niedopełnienie tego obowiązku może skutkować nie tylko karami, ale i utratą ochrony ubezpieczeniowej w razie wypadku.

Składki ZUS i podatki w czasie „urlopu”

Przerwa w świadczeniu usług nie oznacza automatycznego zwolnienia z obowiązków publicznoprawnych.

Samozatrudniony nadal jest zobowiązany do opłacania składek ZUS, opłacenia podatków czy złożenia odpowiednich deklaracji i dopełnienia wszelkich formalności wynikających z prowadzenia działalności gospodarczej.

Przy czym dni wolne od pracy ustalane samodzielnie przez przedsiębiorcę nie powodują dodatkowych obowiązków wobec ZUS ani urzędu skarbowego.

Samozatrudniony nie ma obowiązku składania odrębnych deklaracji ani dokumentów w związku z przerwą w wykonywaniu działalności, chyba że korzysta z tzw. wakacji ZUS lub zdecyduje się zawiesić działalność gospodarczą.

W praktyce oznacza to, że sama przerwa nie zwalnia z obowiązku bieżących rozliczeń, niezależnie od faktycznego wykonywania działalności.

Przedsiębiorca pozostaje nadal płatnikiem składek i podatków, niezależnie od tego, czy w danym okresie faktycznie świadczy usługi i osiąga przychody.

Odmienna sytuacja występuje w przypadku skorzystania z przewidzianych przepisami instytucji, takich jak zawieszenie działalności gospodarczej lub tzw. wakacje ZUS.

Dopiero w takich przypadkach dochodzi do ograniczenia lub czasowego wyłączenia niektórych obowiązków publicznoprawnych, w szczególności w zakresie opłacania składek.

Wiąże się to jednak z koniecznością dopełnienia formalności właściwych dla zawieszenia działalności gospodarczej albo skorzystania z wakacji składkowych.

Z tego względu planowanie przerwy w prowadzeniu działalności powinno uwzględniać nie tylko kwestie organizacyjne i umowne, ale również skutki w zakresie obowiązków wobec ZUS oraz urzędu skarbowego.

W przeciwnym razie przedsiębiorca może narazić się na zaległości w rozliczeniach, mimo faktycznego niewykonywania działalności w danym okresie.

Jeśli chcesz precyzyjnie policzyć składki ZUS w Twojej działalności zapraszamy do skorzystania z naszego aktualnego kalkulatora b2b.

Pamiętaj, że bez istnienia stosunku pracy nie ma roszczenia o urlop.

Samozatrudniony samodzielnie zarządza swoim czasem i to on decyduje, kiedy zaprzestaje świadczenia usług.

Wakacje ZUS

W związku z brakiem ustawowego prawa do urlopu w przypadku samozatrudnienia wprowadzono rozwiązanie, które ma częściowo złagodzić skutki tego braku.

Są nim tzw. wakacje składkowe, pozwalające przedsiębiorcy na czasowe odciążenie finansowe w zakresie składek na ubezpieczenia społeczne i większą swobodę w zaplanowaniu przerwy od pracy.

Wakacje składkowe stanowią rozwiązanie pozwalające na czasowe odciążenie przedsiębiorcy z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne przy jednoczesnym zachowaniu możliwości prowadzenia działalności gospodarczej.

W ramach tej ulgi samozatrudniony może kontynuować wykonywanie usług albo zdecydować się na przerwę w pracy, bez konieczności zawieszania działalności.

Oznacza to większą elastyczność w planowaniu odpoczynku, ponieważ przedsiębiorca samodzielnie decyduje o terminie wykorzystania ulgi, niezależnie od sezonu urlopowego.

Zawieszenie działalności gospodarczej jako rozwiązanie zbliżone do „urlopu” dla samozatrudnionego

Rozwiązaniem zbliżonym do „urlopu” dla samozatrudnionego jest zawieszenie działalności gospodarczej.

Zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy Prawo przedsiębiorców, przedsiębiorca niezatrudniający pracowników może zawiesić wykonywanie działalności gospodarczej na zasadach określonych w niniejszej ustawie, z uwzględnieniem przepisów dotyczących ubezpieczeń społecznych.

Przy czym okres zawieszenia działalności gospodarczej nie może być krótszy jednak niż 30 dni, a jeżeli okres zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej obejmuje wyłącznie pełny miesiąc luty danego roku kalendarzowego, za minimalny okres zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej przyjmuje się liczbę dni miesiąca lutego przypadającą w danym roku kalendarzowym.

Oznacza to, że samozatrudniony może zastosować zawieszenie działalności gospodarczej jako rozwiązanie zbliżone do urlopu, ale ta przerwa w wykonywaniu działalności musi być odpowiednio długa, a więc nie może trwać tylko tydzień lub dwa.

Co ważne, w okresie zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej przedsiębiorca nie może wykonywać działalności gospodarczej i osiągać bieżących przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej, a więc decydując się na to rozwiązanie, przedsiębiorca musi mieć na uwadze, że przerwa w wykonywaniu działalności wiąże się z brakiem możliwości osiągania bieżących przychodów oraz koniecznością odpowiedniego przygotowania się pod względem finansowym na okres niewykonywania działalności.

Ryzyko związane z przerwą w działalności

Samozatrudnienie wiąże się z większą elastycznością, ale również z większym ryzykiem.

Przerwa w wykonywaniu usług może oznaczać nie tylko brak dochodu, ale także pogorszenie relacji z kontrahentem czy utratę zleceń.

W przeciwieństwie do pracownika, samozatrudniony nie korzysta z ochrony wynikającej z przepisów prawa pracy.

Każda przerwa musi być więc odpowiednio zaplanowana i uzgodniona, aby nie narazić się na negatywne konsekwencje.

Urlop macierzyński i tacierzyński a praca na B2B

To najczęstszy błąd: myślenie, że na zasiłku macierzyńskim/tacierzyńskim nie wolno pracować.

• Fakt: Przedsiębiorca pobierający zasiłek macierzyński może w tym samym czasie prowadzić działalność i wystawiać faktury.
• Korzyść: Nie traci się prawa do zasiłku, a jednocześnie można zachować ciągłość biznesową. Jest to „przerwa”, która płaci podwójnie – z ZUS i od kontrahenta.

Przygotowanie do przerwy w działalności gospodarczej

Odpowiednie przygotowanie do przerwy w wykonywaniu działalności gospodarczej ma kluczowe znaczenie dla jej bezpiecznego przebiegu oraz uniknięcia negatywnych konsekwencji prawnych i finansowych.

W pierwszej kolejności przedsiębiorca powinien precyzyjnie określić okres planowanej przerwy oraz jej długość, co pozwala na właściwe zaplanowanie realizacji bieżących zobowiązań oraz dostosowanie harmonogramu współpracy z kontrahentami.

Istotnym elementem jest również odpowiednio wczesne poinformowanie klientów i partnerów biznesowych o planowanym okresie niewykonywania usług, tak aby możliwe było ustalenie terminów realizacji zadań lub ewentualne zapewnienie zastępstwa.

Nie mniej ważne jest uwzględnienie obowiązków publicznoprawnych, które co do zasady nie ulegają zawieszeniu w związku z przerwą w działalności.

Oznacza to konieczność terminowego regulowania zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz urzędu skarbowego, a także składania wymaganych deklaracji.

W praktyce przedsiębiorca powinien z wyprzedzeniem przeanalizować swoje obowiązki oraz przygotować się do ich realizacji w okresie planowanej przerwy.

Istotnym aspektem jest również zabezpieczenie płynności finansowej.

Przerwa w świadczeniu usług najczęściej wiąże się z brakiem bieżących przychodów, dlatego zasadne jest wcześniejsze zgromadzenie środków pozwalających na pokrycie stałych kosztów działalności oraz zobowiązań publicznoprawnych.

W przypadku dłuższej przerwy warto także rozważyć skorzystanie z dostępnych rozwiązań, takich jak zawieszenie działalności gospodarczej, które pozwala na ograniczenie części obowiązków, w szczególności w zakresie składek ZUS.

Kompleksowe przygotowanie do przerwy w działalności, obejmujące zarówno kwestie organizacyjne, umowne, jak i finansowe, pozwala przedsiębiorcy na faktyczny odpoczynek bez konieczności bieżącego zajmowania się sprawami związanymi z prowadzeniem firmy.

Delegowanie zadań jako sposób na urlop

Samozatrudniony, w przeciwieństwie do pracownika, ma (co do zasady) prawo do korzystania z podwykonawców, o ile umowa z kontrahentem tego nie zabrania.

To najskuteczniejsza metoda na zachowanie ciągłości przychodów podczas fizycznej nieobecności przedsiębiorcy.

Warto zadbać, aby w umowie B2B znalazł się zapis o możliwości wskazania zastępcy (substytuta).

• Odpowiedzialność: Samozatrudniony odpowiada za działania zastępcy jak za własne (Art. 474 Kodeksu cywilnego).
• Koszty: Wynagrodzenie wypłacone zastępcy jest dla samozatrudnionego kosztem uzyskania przychodu, co optymalizuje wynik podatkowy w miesiącu „urlopowym”.

Artykuł przygotowany przez naszą specjalistkę Karolinę Szopę